สำนักงานอุทยานการเรียนรู้ร่วมกับสำนักงานสถิติแห่งชาติ จัดแถลงข่าวผลสำรวจการอ่านของประชากร พ.ศ. 2561 เมื่อวันที่ 3 เมษายน 2562 มีการนำเสนอผลสำรวจจากกลุ่มตัวอย่างจำนวน 55,920 ครัวเรือน ทั่วประเทศ และการจัดทำหนังสือ ‘เข็ม’ รวบรวมข้อมูลความเปลี่ยนแปลงในรอบ 10 ปีของทศวรรษแห่งการอ่าน (พ.ศ.2552-2561) ข้อมูลต่างๆ รวมถึงข้อสังเกตจากผลการสำรวจ ตลอดจนเนื้อหาในหนังสือจะทยอยนำมาลงเป็นตอนๆ ตลอดเดือนเมษายนจนถึงมิถุนายน

 

          ในช่วงปี พ.ศ. 2557-2560 ตลาดหนังสือของไทยมีมูลค่าลดลงอย่างต่อเนื่องและหดตัวลงเกือบร้อยละ 20 ส่งผลต่อวงจรธุรกิจหนังสืออย่างถ้วนหน้า ทั้งสำนักพิมพ์ สายส่ง และร้านหนังสือ ถึงแม้ว่าร้านหนังสือจะยังเป็นช่องทางหลักในการกระจายหนังสือถึงมือผู้อ่าน แต่ผู้บริโภคก็มีทางเลือกมากขึ้นในการหาซื้อหนังสือ โดยเฉพาะจากเทศกาลหนังสือซึ่งทุกสำนักพิมพ์ต่างพร้อมใจกันลดราคา ส่วนการสั่งซื้อหนังสือผ่านร้านออนไลน์ก็มีแรงจูงใจเรื่องของความสะดวกรวดเร็วในการค้นหาหนังสือที่ต้องการและบริการจัดส่ง

          ร้านหนังสือจึงก้าวสู่สถานการณ์ที่ยากลำบาก เนื่องจากต้องแบกรับต้นทุนที่สูงขึ้น ทั้งค่าเช่าสถานที่ ค่าจ้างพนักงาน และค่าบริหารจัดการร้าน ในช่วง 5 ปีที่ผ่านมาร้านหนังสือนับร้อยแห่งทยอยปิดตัว ร้านที่เหลืออยู่พยายามปรับตัวโดยมองถึงความเป็นไปได้ใหม่ๆ ที่สอดคล้องกับไลฟ์สไตล์ของผู้คนในปัจจุบัน

 

ทางเลือก ทางรอด ร้านหนังสือเชนสโตร์

          ในภาวะเปราะบางของธุรกิจหนังสือ ร้านประเภทเชนสโตร์น่าจะยืนหยัดอยู่ได้ด้วยสายป่านที่ยาวกว่าร้านหนังสืออิสระ แต่อันที่จริงแล้วเชนสโตร์ก็ได้รับผลกระทบจากความเปลี่ยนแปลงไม่ยิ่งหย่อนกว่ากัน เครือข่ายร้านหนังสือรายใหญ่อย่างเช่นซีเอ็ด (SE-ED) ซึ่งเคยมียอดขายสูงถึง 5,700 ล้านบาทต่อปี ปัจจุบันกลับมีตัวเลขขาดทุน สาขาหลายแห่งต้องยุบเลิกปิดกิจการ บางสาขาจำเป็นต้องลดขนาดพื้นที่ร้านลง เช่นเดียวกับร้านนายอินทร์ซึ่งมีการปรับลดจำนวนสาขาลงเช่นกัน

          ส่วนเครือข่ายร้านหนังสือที่ดำเนินงานโดยหน่วยงานภาครัฐ คือร้านศึกษาภัณฑ์พาณิชย์ ซึ่งก่อตั้งมายาวนานกว่า 60 ปี ก็ประสบภาวะยากลำบากไม่ต่างกับเชนสโตร์เอกชน ล่าสุดเปิดเผยตัวเลขผลประกอบการของร้านศึกษาภัณฑ์พาณิชย์ทั้ง 10 สาขา เมื่อปี 2561 ว่ามีรายได้ 391.79 ล้านบาท ขาดทุน 14.44 ล้านบาท[1] โดยมีค่าใช้จ่ายหลักคือค่าเช่าอาคารสถานที่และค่าจ้างพนักงาน จึงเตรียมจะปิดสาขาที่ไม่ทำกำไร

          กระนั้นก็ดี ยังมีร้านหนังสือประเภทเชนสโตร์ที่สามารถดำเนินธุรกิจเติบโตสวนกระแส ดังเช่น บีทูเอส เอเซียบุ๊คส และคิโนะคูนิยะ ซึ่งกลยุทธ์ของร้านหนังสือทั้ง 3 แห่งอาจเป็นแนวทางที่ชี้ให้เห็นทางรอดของร้านหนังสือในยุคเทคโนโลยีพลิกผัน ตัวอย่างเช่น

• เปลี่ยนภาพลักษณ์ร้านขายหนังสือให้เป็นพื้นที่สร้างสรรค์ หรือพื้นที่ทางความคิดและสร้างแรงบันดาลใจ โดยจัดการพื้นที่ให้มีความหลากหลายสอดคล้องกับพฤติกรรมลูกค้าและสามารถใช้สอยได้สารพัดประโยชน์ เช่น นั่งอ่านหนังสือ นั่งทำงาน ใช้อินเทอร์เน็ต ชมนิทรรศการ เล่นและเรียนรู้

• จัดกิจกรรมเกี่ยวกับการอ่านที่ทำให้เกิดบรรยากาศที่มีชีวิตชีวาและก่อให้เกิดประสบการณ์ใหม่ๆ แก่นักอ่าน เช่น จัดงานเปิดตัวหนังสือ พบปะนักเขียน จัดกิจกรรมศิลปะ และเวิร์คช็อปต่างๆ

• นำเทคโนโลยีมาใช้กับการขายและการตลาดให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น เช่น ระบบการค้นหาและสั่งซื้อหนังสือออนไลน์ บริการจัดซื้อหนังสือจากทั่วโลก เพิ่มไลน์สินค้าอีบุ๊ค สื่อสารกับลูกค้าผ่านช่องทางโซเชียลมีเดีย

• จำหน่ายสินค้า nonbook ที่สร้างแรงบันดาลใจและบ่งบอกถึงไลฟ์สไตล์ที่แตกต่าง และช่วยเสริมคุณค่าของสินค้าหลักคือหนังสือ เช่น เหล็กฉากกั้นหนังสือเน้นดีไซน์และความคิดสร้างสรรค์ เครื่องเขียนสำหรับคนทำงานด้านการออกแบบและงานศิลปะ ซีดีเพลงบรรเลงซึ่งช่วยผ่อนคลายความตึงเครียดจากการอ่านหนังสือ ซีดีภาพยนตร์หายากที่สร้างจากวรรณกรรมคลาสสิก