บทบาทของบรรณารักษ์กำลังเปลี่ยนไปพร้อมกับโลกของข้อมูลและการเรียนรู้ จากงานจัดการทรัพยากรในห้องสมุด สู่การดูแลสารสนเทศดิจิทัล การออกแบบพื้นที่และบริการการเรียนรู้ การใช้เทคโนโลยี การสนับสนุนการวิจัย ไปจนถึงการบริหารและพัฒนานวัตกรรมใหม่ ๆ
สถาบันคุณวุฒิวิชาชีพ (องค์การมหาชน) ร่วมกับสถาบันอุทยานการเรียนรู้ (TK Park) สำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ (องค์การมหาชน) สำนักงานวิทยทรัพยากร หอสมุดกลาง จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และสมาคมห้องสมุดแห่งประเทศไทยฯ จึงร่วมกันพัฒนามาตรฐานอาชีพและคุณวุฒิวิชาชีพ สาขาบรรณารักษศาสตร์และสารสนเทศศาสตร์ เพื่อสร้างเกณฑ์กลางสำหรับประเมินและรับรองสมรรถนะของผู้ปฏิบัติงานให้สอดคล้องกับบทบาทของวิชาชีพที่เปลี่ยนไป โดยมาตรฐานดังกล่าวประกาศใช้เมื่อวันที่ 27 กรกฎาคม 2569 และกำลังเข้าสู่ขั้นตอนเตรียมนำไปใช้จริง
ที่มาของการพัฒนามาตรฐานอาชีพฯ เกิดจากความเปลี่ยนแปลงทั้งด้านการจัดการสารสนเทศ เทคโนโลยี และโครงสร้างกำลังคน ปัจจุบันมีบุคลากรจำนวนไม่น้อยที่ทำงานด้านห้องสมุดและสารสนเทศโดยไม่ได้จบด้านบรรณารักษศาสตร์โดยตรง ขณะที่แต่ละหน่วยงานยังใช้ชื่อตำแหน่งแตกต่างกัน แม้มีลักษณะงานใกล้เคียงกัน จึงจำเป็นต้องมีเกณฑ์กลางสำหรับประเมินและพัฒนาความสามารถของคนทำงานอย่างเป็นระบบ
มาตรฐานที่พัฒนาขึ้นให้ความสำคัญกับสมรรถนะในการปฏิบัติงานจริง ครอบคลุม 4 ด้านหลัก ได้แก่ การจัดการทรัพยากรสารสนเทศและคลังสารสนเทศดิจิทัล การบริการทรัพยากรห้องสมุดและพื้นที่การเรียนรู้ เทคโนโลยีสารสนเทศห้องสมุด การวิจัยและนวัตกรรม และการบริหารองค์กร
อีกส่วนสำคัญคือ ผู้ที่ไม่ได้จบด้านบรรณารักษศาสตร์หรือสารสนเทศศาสตร์โดยตรง สามารถนำประสบการณ์และผลงานจากการทำงานจริงเข้าสู่กระบวนการประเมินได้ ทั้งผ่านแฟ้มสะสมผลงาน การสัมภาษณ์ การทดสอบการปฏิบัติงาน และการรับรองประสบการณ์ โดยคุณวุฒิวิชาชีพกำหนดตั้งแต่ระดับ 3–7 ช่วยให้คนทำงานมองเห็นเส้นทางจากงานปฏิบัติการไปสู่การพัฒนางาน การกำกับมาตรฐาน การวางนโยบาย และการบริหารองค์กร รวมถึงใช้เป็นกรอบสำหรับ Reskill และ Upskill ในระยะต่อไป
สำหรับ TK Park การร่วมพัฒนามาตรฐานครั้งนี้เป็นโอกาสนำประสบการณ์จากการทำงานของอุทยานการเรียนรู้และเครือข่ายในหลายพื้นที่ มาช่วยกำหนดสมรรถนะที่สอดคล้องกับงานห้องสมุดและพื้นที่การเรียนรู้ในปัจจุบัน เพราะงานบรรณารักษ์วันนี้ไม่ได้จำกัดอยู่ที่การจัดการหนังสือ แต่เกี่ยวข้องกับสารสนเทศดิจิทัล เทคโนโลยี การออกแบบบริการและพื้นที่การเรียนรู้ มาตรฐานนี้จึงช่วยให้ทักษะและความเชี่ยวชาญของคนทำงานถูกมองเห็นและประเมินได้ชัดเจนขึ้น
โดย TK Park ได้นำโจทย์จากการทำงานจริงมาร่วมพิจารณา โดยเฉพาะทักษะด้านสื่อดิจิทัล การใช้ AI ในงานสารสนเทศ การออกแบบกิจกรรมการเรียนรู้ และการบริหารจัดการพื้นที่เรียนรู้ เพื่อให้มาตรฐานสะท้อนขอบเขตงานของบรรณารักษ์และคนทำงานพื้นที่การเรียนรู้ในปัจจุบันได้ชัดเจนขึ้น
การประกาศใช้มาตรฐานครั้งนี้เกิดขึ้นในช่วงที่บทบาทและสถานะของวิชาชีพบรรณารักษ์กำลังได้รับความสนใจในวงกว้าง การมีเกณฑ์ที่ระบุได้ชัดเจนว่าคนทำงานควรมีความรู้ ทักษะ และสมรรถนะอะไร จึงช่วยให้ความเชี่ยวชาญที่อยู่เบื้องหลังงานห้องสมุดและสารสนเทศสามารถมองเห็นและประเมินได้อย่างเป็นระบบมากขึ้น
ขั้นตอนต่อไปคือการเตรียมนำมาตรฐานไปสู่การใช้จริง โดยคาดว่าในช่วงต้นถึงกลางปี 2570 จะมีการจัดตั้งองค์กรประเมิน การพัฒนาผู้ประเมิน และการเปิดให้ผู้ปฏิบัติงานเข้าสู่กระบวนการรับรองคุณวุฒิวิชาชีพตามระดับสมรรถนะ เพื่อเชื่อมมาตรฐานที่พัฒนาขึ้นกับการพัฒนาคนทำงานและเส้นทางอาชีพในระยะต่อไป
ผู้สนใจสามารถศึกษารายละเอียดมาตรฐานอาชีพและคุณวุฒิวิชาชีพ สาขาบรรณารักษศาสตร์และสารสนเทศศาสตร์ ได้ทางเว็บไซต์สถาบันคุณวุฒิวิชาชีพ (องค์การมหาชน) ↗
